A/r/tografi, sanat temelli bir araştırma yöntemidir. Temel olarak bakıldığında a/r/tografi ve diğer sanat temelli araştırma yöntem ve yaklaşımları; veri toplama, analiz, yorumlama ve sunum/raporlaştırma gibi birçok yöntemsel araca sahip olmakla birlikte, yalnızca nitel araştırmanın sınırları içerisinde değerlendirilemez. Çünkü a/r/tografi, nitel çerçevede yalnızca sınırlı bakış açıları ile tanımlanabilecek bir yaklaşım değil; kendi bileşenleri bağlamında bağımsız olarak var olabilecek güçte bir araştırma biçimidir.

Sanat temelli araştırma biçimlerinin odaklandığı noktaların, sanat bağlamında açıklanması, yorumlanması, deneyimlenmesi ve sorgulanması gerekliliği; bu tür araştırmaları yalnızca nitel araştırma paradigmasına dayalı sınırların dışına taşır. Bu nedenle a/r/tografi, nitel araştırmanın bir uzantısı olarak değil, kendi başına sanat temelli bir yöntem olarak anlaşılmalıdır. Bu durum, araştırma sürecinde disiplinlerarasılığın benimsenmesi ile de doğrudan ilişkilidir. A/r/tografi, farklı disiplinleri ve yöntemleri yalnızca bir parça olarak değil, yeni bir eylem biçimi olarak ele aldığında; araştırma sürecindeki kaymalar, yoksunluklar ve kopukluklar da ortadan kalkmaktadır. Bu nedenle a/r/tografi, sanat temelli araştırma paradigmaları kapsamında değerlendirilmelidir (Erişti vd., 2021, s.7).

Sanat temelli araştırmacılar için bu yaklaşımı özgün kılan noktalardan biri, araştırma ile olan ilişkilerini gizlemeye çalışmamalarıdır. Özelleşmiş bir kategori olarak a/r/tografi, farklı kimlikler çerçevesinde araştırma sürecinin yapılandırılması ile ilgilidir. Çoklu kimliklerin çok sesli doğası gereği, araştırmacının çok yönlülüğü görünür hâle gelir. Buradaki çoklu kimlik; araştırmacı kimliğine ek olarak sanatçı kimliği ve öğrenen ya da öğretici kimliklerinin de sürece dâhil olmasıyla oluşur. Kimlik ve kavramların çoğalmasıyla birlikte araştırmanın evrildiği yol da genişler. Bu çoklu roller arasındaki geçişler, beklenmeyen ilişkisellikler ve yeni sorgulama ipuçları, kapsamlı bir araştırma sürecinin alanını açar (Erişti vd., 2021, s.7).

A/r/tografi araştırma yönteminin kimliklerine dayalı kavramsal açılımına bakıldığında; sanatçı, araştırmacı ve öğreten/öğrenen kimliklerinin araştırma sürecinde etkileşime girmesine dayalı ilişkisel bir yapı görülür. Bir başka deyişle a/r/tografi; sanata dayalı kimliğin—sanatçı, sanat eğitimcisi, müzisyen, şair, dansçı, ressam, moda tasarımcısı, görsel iletişim tasarımcısı gibi geniş bir kimlik ağının—eğitime dayalı kimlik ile ve araştırmacı kimliği ile etkileşim içinde olduğu uygulama temelli bir araştırma yaklaşımıdır.

Bu yapı; araştırma, sanatsal uygulama ve eğitim-öğretim bağlamlarıyla birlikte düşünüldüğünde yalnızca araştırmayı değil; uygulama odaklı araştırmayı, sanat ve eğitim arasında kurulan köprüyü ve sanat eğitimi merkezli deneyimi de içine alan bir sorgulama biçimini ortaya çıkarır (Erişti vd., 2021, s.8).

Sanat eğitimcilerinin araştırma sürecinde temel olarak karşılaştığı sorunlardan biri, sanatsal süreçlerin araştırma ile yeterince ilişkilendirilmemesidir. Eğitim ve öğretim bir tarafta, araştırma başka bir tarafta, sanatsal uygulama ise bambaşka bir yerde konumlandırılmaktadır. Bu bakış açısı nedeniyle çoğu zaman sanat eğitimi araştırmaları genel standartlar çerçevesinde yürütülse de, sanat deneyiminin kendi içindeki sorgulayıcı ve dönüştürücü boyutu görünmez kalmaktadır.

Örneğin nicel ya da nitel paradigmalara dayalı sanat eğitimi araştırmalarında birçok bağlam sorgulanabilir. Ancak bu süreçte önemli bir problem vardır: Araştırma sürecinin içine dâhil edilmeyen ya da edilmesine gerek duyulmayan pek çok sanatsal deneyim açığa çıkmaz. Çünkü burada önemli görülen şey çoğu zaman sanat odaklı uygulama sürecinin kendisi değil, araştırma standartlarının yerine getirilmesidir. Sanatsal uygulamayı araştırma ile ilişkilendirdiğimizde ise uygulamaya dayalı araştırma ortaya çıkar. Geleneksel araştırma paradigması içinde, sanatsal deneyimler çoğu zaman kişisel düzeyde kalır; tez ya da makale gibi araştırma raporlarına tam anlamıyla yansımaz (Erişti vd., 2021, s.9).

A/r/tografi araştırmaları ise sanatsal bağlamlara dayanan bir anlam yaratma, somutlaştırma ve en önemlisi yaşayan bir sorgulama süreci içerir. A/r/tografi; sanatçı kimliği, eğitimci kimliği ve araştırmacı kimliğinin iç içe geçtiği, uygulamayı merkeze alan bir yaklaşımdır. Bu süreçte sanatçı, araştırmacı, eğitmen, katılımcı ve uygulayıcı rolleri birbirine dönüşebilir. A/r/tografik yaklaşım, sanatsal sürecin bilimsel bağlamlarla; sanat etkinliğinin merkezinde yer alan uygulayıcı, eğitimci ve sanatçının farklı rolleri üzerinden ifade edilmesini mümkün kılar. Aynı zamanda sanat ile eğitimi birbirine bağlayarak araştırmayı sürekli yeniden sorgulama olanağı sunar (Erişti vd., 2021, ss. 7–8).

A/r/tografinin eylem araştırmalarıyla güçlü bağlantısı olduğu da özellikle vurgulanmalıdır. Son yirmi-otuz yıl içinde eylem araştırmaları eğitim araştırmalarında yaygınlaşmıştır. A/r/tografi ise eylem araştırmasını yaşayan bir uygulamaya dönüştüren özgün bir bakış açısı sunar. Araştırma odaklı uygulamalar, bu bakış açısıyla araştırmaya ilişkin “kim, neden, nasıl” sorularını daha derinlikli biçimde açığa çıkarır. Eğitimcilerin ve sanatçıların uygulamaları, araştırma için temel oluşturur. Uygulama sürecinin içindeki sorgulayıcılar ise araştırmacılardır.

Sanat ve eğitimi ayrıntılı biçimde bir araya getiren ve yaşayan bir uygulama olarak a/r/tografi, geleneksel bilimsel bakış açısına alternatif bir yaklaşım sunar. Araştırmanın tekrar tekrar sorgulanmasına, yeniden düşünülmesine ve dönüştürülmesine olanak tanır (Irwin vd., 2021, ss. 191–192).

Bu bağlamda incelendiğinde a/r/tografi araştırma yöntemi;

• sanat temelli bir araştırma yöntemidir,

• uygulamaya dayalıdır,

• kesin ve değişmez bilgiyi aramak yerine anlamı arar,

• sanat yapıtı ve yazma ile doğrudan ilişkilidir,

• sanatçı, araştırmacı ve öğretmen/öğrenen kimliklerine odaklanır,

• sonuçtan çok sürece ve deneyime yönelir,

• yaşamı ve deneyimi yazmayı kapsar,

• kişisel deneyimlere önem verir,

• sürekli değişim, dönüşüm ve evrilme hâlindedir,

• belirli ve değişmez kurallara bağlı değildir,

• yeni olasılıkları açığa çıkarır,

• ilişkisel estetik kuramı ile yakından ilişkilidir,

• Aristoteles’in theoria, praxis ve poesis kavramlarıyla ilişkilidir,

• Deleuze ve Guattari’nin “rizom” metaforuyla bağlantılıdır,

• veri kaynağı olarak nitel araştırma yöntemlerinden yararlanabilir,

• otobiyografi, anı, kişisel hikâye, yaşam deneyimi ve fotoğraf gibi öznel veri kaynaklarına açıktır,

• sanatsal uygulamaya dayalı sorgulama ve anlamlandırmayı amaçlar,

• çok yönlüdür,

• nesnel ve yansız olmak zorunda değildir,

• düşünceler ile verileri sanatsal süreçlerle sürekli ilişkilendirir,

• geleneksel değil, alternatif bir araştırma bakışı sunar,

• sistematik ve tek biçimli bir yapıya bağlı kalmak zorunda değildir,

• araştırmaya ve araştırmacıya göre farklılık gösterebilir,

• hiyerarşik değil, rizomatik bir yapıya sahiptir,

• eylem araştırmaları ile yakından ilişkilidir (Ay, 2020, s.9).

KAYNAKÇA 

Erişti, S. D. B. & Irwin, R. L. (2021). A/r/tografi araştırma nedir? İçinde S. D. B. Erişti & R. L. Irwin (Ed.), A/r/tografi: Uygulama Tabanlı Araştırma Yöntemi (ss. 7–8). Pegem Akademi.

Irwin, R. L., Barney, T. D. & Golparian, S. (2021). Görseli yaratma: A/r/tografi görsel araştırmalar için bir yaratma. İçinde S. D. B. Erişti (Ed.), Görsel Araştırma Yöntemleri: Teori, Uygulama ve Örnek (ss. 191–192). Pegem Akademi.

Ay, D. (2020). Görsel sanat araştırmalarında a/r/tografi yönteminin kullanılması üzerine bir inceleme (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erciyes Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.